مرآة الأبدان فی تشریح أعضاء الإنسان(اوّلین کتاب چاپ عثمانی )

بی شک عمده فعالیتهای پزشکی در دورۀ عثمانی، طی سالیان متمادی، با تکیه بر سنّت پزشکی شرق صورت گرفته؛ به طوری که اساس آن را نظریه های طب کلاسیک تشکیل می-داده که حول محور آثار بقراط و جالینوس تا ابن سینا و رازی میگردیده، که پزشکان عثمانی را تحت تأثیر قرار داده بود؛ اما در این میان، برخی از پزشکان عثمانی سعی می نمودند که با روشهای مداوای مدرن، طب سنتی را یک گام دیگر به جلو ببرند. بطوری که جهان طب عثمانی پزشکان معروفی را پرورش داده است؛ از جمله:
آق شمس الدین که از جملۀ ایشان است، تعلیم و تربیت سلطان محمد فاتح پادشاه عثمانی را نیز بر عهده داشت. وی یکی از اولین پزشکانی است که از موجودیت میکروب بحث نموده است. او در یکی از آثار خود پیرامون داروها، علت بیماریها را به وجود تخمک ها ربط داده که شاید منظور وی از تخمک ها همان باکتری باشد.
شرف الدین سابونجواوغلو که با آق شمس الدین هم عصر بود، یکی دیگر از پزشکان نامی عثمانی است که با نگارش کتاب جراحی (جراحیۀ خانیه) در زمان خود نوآوری مهمی تأمین نموده است. هرچند کتاب وی ترجمه گونه ای است از التصریف زهراوی، امّا باز نوآوری ها و ابداعات بسیاری در جراحی که حاصل تجربیات خود وی است، دارد و در این کتاب ثبت نموده و آن را مصوّر ساخته تا در آموزش این فن شیوۀ تسهیلی برای دانشجویان پزشکی فراهم کند.
با تأسیس نهادهای طبی مدرن از اوایل قرن نوزدهم به بعد تحولات بزرگی در جهان طب عثمانی صورت گرفت. جای روش های مداوای سنتی را تکنیک های مدرن گرفته و در موازات این آموزش طب نیز دستخوش تحوّل گردید. در آن دوره پزشکانی وجود داشتند که نقش پلی بین طب سنتی و مدرن ایفا می کردند. یکی از پزشکان مذکور بی¬شک شانی زاده بود.
محمد عطااللّه بن محمدصادق رومی حنفی معروف به شانی زاده (زادۀ ۱۷۷۱ – درگذشتۀ ۱۸۲۹م.) از حکیمان، تاریخ نویسان عثمانی که در انواع دانش ها دست داشت و وقایع عثمانی را به تحریر درآورد.
از وی آثاری همچون اصول الحساب، اصول الهندسه، قانون الجراحین، مرآت الابدان فی تشریح اعضاء الانسان، و معیار الاطباء در پزشکی به جای مانده است.
شانی زاده در قسطنطنیه (استانبول) به دنیا آمد. اگرچه تاریخ تولد وی کاملاً مشخص نیست، اما به طور کلی تصور می شود که در سال 1184ق. /71-1770م. متولد شده است. با این وجود در تاریخ تولد وی چند سالی اختلاف نظر هست.
پدر وی، محمدصادق افندی که در تاریخ عثمانی به عنوان یک فقیه برجسته مشهور است، شاگردان بسیاری تربیت کرد که یکی همین فرزند دانشمند خود، شانی زاده بود. محمدصادق افندی، زمانی که فرزندش 20 سال بیشتر نداشت، در سال 1791م. از دنیا رفته است. پدر بزرگ شانی زاده نیز، احمد افندی، مشهور به تَرَکچی، بود که او نیز از جملۀ علمای عصر خود بود.
شانی زاده، پس از اشتغال به حرفۀ طبابت، تحصیلات خود را در مهندسی پزشکی ادامه داد. علاوه بر عربی و فارسی که قبلاً آموخته بود، ایتالیایی، فرانسوی و یونانی را نیز یاد گرفت؛ حتی گفته اند که لاتین را نیز در حد عالی می دانست.
شانی زاده اندیشمندی بود که در زمینه های طب، تاریخ و مهندسی آثار متعددی خلق نمود. وی که تاریخ نویس سلطان محمود دوم نیز بود، «تاریخ شانی زاده» را نیز تألیف نمود. وی در مقدمۀ این کتاب که برداشت یک تاریخ نویس مدرن را به نمایش می گذارد، در زمینۀ تاریخ، فلسفه پردازی کرده است.