واژه نامه الطب النبوی (شمس الدين محمد بن أبي بكر بن أيوب الزرعي )

کتاب «الطبّ النبوي» مجموعه ای از نصایح و ارشادات منقول از پیامبر اکرم، حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) است که در امر طبابت به کار می بردند و دیگران را نیز بدان توصیه می‌فرمودند. این کتاب شامل مواردی همچون ارشادات و احادیث مستقيّم و غیر مستقيّم نبوی است که در زمینه پیشگیری، بهداشت و حفظ سلامت یا در زمینه درمان برخی بیماریها بیان شده است. همچنین روش و عملکرد پیامبر(ص) در همة ابعاد زندگی از جمله: خواب و خوراک، استراحت و مسکن و… را شامل می شود.
وجه تمایز طب نبوی از دیگر کتب مشابه، توجه به جنبه های معنوی و روح و روان انسان است. مسائلی همچون پیشگیری و درمان به وسیلة دعا، قرآن(رقیه شرعی)، صدقات، نماز، و تقویت روحی و روانی شخص که نقش بسزایی در پیشگیری از بیماریهای جسمی دارد. در واقع منشأ بسیاری از بیماری های جسمی، بیماری های روانی است و معمولاً شخص ابتدا از نظر روانی ضعیف شده و سپس به بیماری جسمی دچار میگردد. دیگر ویژگی مهم این کتاب؛ قطعی بودن و کاربردی و عملی بودن آن است؛ چه از نظر علمی به اثبات رسیده باشد یا نه. عدم وابستگی به اثبات علمی از آن روست که سنّت صحیح نبوی منشأ الهی دارد و از علم جلوتر است.
بسیاری از حکما و دانشمندان به طبّ نبوی و مباحث مربوط به آن توجّه شایانی داشته و به گردآوری و تدوین این احادیث و نصایح همّت گماشته اند. از جمله کسانی که به این مهم پرداخته‌اند، می‌توان به این افراد اشاره کرد:
1. ابن السنی دینوری متوفای ۳۶۳ق 2. ابو نعیم اصفهانی متوفای ۴۳۲ق
3. ابو الحسن حموی متوفای ۷۲۰ق 4. شمس الدین ذهبی متوفای ۷۴۸ق
5. ابن قيّم الجوزیة متوفای ۷۵۱ق 6. جلال‌الدین سیوطی متوفای ۹۱۱ق
7. عبدالملک بن حبیب اندلسی متوفای ۲۳۸ق
یکی از کاملترین و دقیق ترین این آثار، کتاب «الطبّ النبوي» منسوب به “ابن قيم جوزيه” است که در آن مجموعه ای منسجم و منظم از نصایح و ارشادات پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) را گرد آورده است. آنچه در این کتاب ذکر شده، توصیه هایی است متکّی بر دو اصل درمانی و مراقبتی که همة ابعاد وجودی انسان؛ از جمله قلب، روح و روان، جسم و… در آن مورد توجّه قرار گرفته است. داروهای پیشنهادی نیز به دو دسته تقسیم میشوند: الف) داروهای طبیعی مانند؛ گیاهان دارویی، برخی میوه ها، غذاهای ترکیبی و… ب) داروهای روحانی شامل: نماز، ادعیه، قرآن، اوراد مذهبی و غیره…
بیماریها نیز به دو نوع «مرض القلوب» و «مرض الأبدان» تقسیم شده اند، و این هردو در قرآن آمده است. ابن قيّم می گوید: «و مرض قلب دو گونه است: مرض شک و تردید (فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ فَزَادَهُمُ اللّهُ مَرَضًا)(البقرة 10)، و مرض شهوت و گمراهی(يَا نِسَاء النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِّنَ النِّسَاء إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ) (الاحزاب 32)، و در اینجار منظور از “مرض” مرض شهوت است و البته خدا عالم است. وأما مرض جسم و بدن، پس خداوند متعال می¬فرماید: (لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ) (النور61).