طب روحانی، رذایل نفسانی، فضایل نفسانی

در طب سنتیِ ایرانی، اسلامی که بر پایه حکمت اسلامی شکل گرفته است، سلامت جسم و روح دو امر لا یتجزی به حساب می‏آیند و نگاهداشت سلامت که هدف اصلی طب است تنها زمانی کامل خواهد شد که این دو موضوع را کنار هم در نظر داشته باشیم. خوشبختانه در دهه اخیر در ایران نیز همچون کشورهای دیگر دنیا به طب سنتی و بومی بیش از پیش پرداخته شده است. با آنکه دانشگاهی شدن این طب در ایران امری مبارک در گسترش فرهنگ اصیل و غنی طب حکمی ایرانی به حساب می‏آید، اما جای بسی تاسف که مبادی حِکمی این طب همچنان مغفول ومظلوم مانده، و تنها جنبه‏های تجربی آن مورد مداقه و توجه قرار گرفته است؛ اگر چه که آن هم هنوز جای بسیاری برای تحقیق و بازشناسی دارد.
تجربه گذشته این حقیر در امر درمان بیماران و تجربه اخیر چند ساله‏ای که در سلامتکده‏ی طب سنتی داشته‏ام، توجه مرا به این شکاف درمانی بیشتر و بیشتر کرده است. بیماران بسیاری که علیرغم استفاده از درمان‏های متنوع طب رایج و سنتی باز هم از روند درمانی احساس رضایت کامل ندارند و یا بعضا هیچ گشایشی را در این درمان‏ها نمی‏بینند. نتایج درمانی را اغلب موقتی و ناکارآمد می‏دانند و فکر می‏کنند که نه تنها درمان‏های متنوع تاثیری محسوس و رضایت‏بخش برای آنها نداشته بلکه عوارض استفاده از حجم زیاد درمان‏های دارویی و مداخلات جراحی، مشکلات جدیدی را نیز برای آنها بجا گذاشته است.
توجه و دقت بیشتری هم که در سلامتکده‏ های طب سنتی برای این بیماران بکار می‏رود آنها را به انجام دستورات صحیح پایبند نکرده بطوری که بسیاری از آنها حتی برای پیگیری هم مراجعه نمی‏کنند؛ دقت و غور در شیوه‏ های زندگی بیشتر آنها این تصور را تقویت می‏کند که مشکلات آنان بیشتر نفسانی و روانی بوده تا جسمانی، و آنهایی هم که مشکلات جسمانی واضحی داشته‏اند یک معضل یا یک مشکل فکری و روحی، درمان کامل و موثر آنان را با خلل روبرو ساخته است.
گروهی از این بیماران به انواع پزشکان متخصص از جمله در حیطه اعصاب (داخلی)، روانپزشکی و سایر رشته‏ ها نیز مراجعاتی داشته و انبوهی از داروها را مصرف کرده و یا در حال مصرف آن هستند، ولی با وجود استفاده از داروهای بسیار قوی و متأثر شدن از عوارض این داروها هنوز بهبودی قابل توجهی نداشته و حتی تشخیص روشنی نیز برای آنها گذاشته نشده است؛ معمولاٌ تشخیص‏هایی از قبیل اضطراب، افسردگی مختصر، عصبی بودن، استرس و. … کلماتی است که از زبان این افراد از قول متخصصین ذکر می‏شود؛ انبوهی آزمایش، عکس، گزارش عمل و کیسه‏ای پر از دارو را به همراه دارند ولی در معاینه و بررسی این آزمایشات می‏بینیم مشکلی که بتواند این علایم را توجیه کند وجود ندارد؛ اینجاست که ساعتی نشستن و گوش دادن به صحبت آنان مشخص می‏کند که ریشه اصلی مشکلات آنان نه در جسم بلکه در ذهن و روح این افراد است؛ مشکلی که تحت تاثیر عوامل مختلف فردی، خانوادگی و اجتماعی قرار داشته و روح این افراد و به تَبَع، جسم آنها را آزرده و بیمار کرده است.
اگرچه که طب سنتی نیز همچون طب رایج برای درمان اینگونه بیماران محدودیت‏هایی دارد ولی اصول حِکمی این طب که از قول حکمای طب سنتی ایرانی از جمله رازی و ابن سینا تحت عنوان طب روحانی ذکر شده است می‏تواند گشایشی در امر درمان این طیف از بیماران به طور اخص و تمامی طالبین سلامت بطور اعم پدید آورد.
در تدابیر پیشگیرانه طب سنتی مقوله‏ای به نام سته‏ی ضروریه یا شش اصل اساسی سلامت وجود دارد که ششمین بخش آن یعنی اعراض نفسانی یا حالات روحی و خُلقی به نوعی کلید ورود به مبحث طب روحانی به حساب می‏آید. اگرچه که منابع اصلی طب سنتی از جمله قانون ابن سینا بیشتر جنبه‏های جسمی و عوارض جسمی ناشی از اختلال در تدابیر اعراض نفسانی را ذکر کرده‏اند، با این حال تتبع در دیگر آثار این حکما و توجه به مطالبی که در مباحث نفس و همچنین اخلاق و حکمت عملی بیان شده است می‏تواند چراغ راه ما در موضوع شناخت نفس و کمالات نفسانی و ارتباط آن با سلامت جان و تن باشد؛ چرا که بر اساس تجارب بشری در عصر قدیم و دوران جدید، آثار و نتایج پیراستگی از رذایل نفسانی در سلامت تن و جان امری غیر قابل انکار است.